Vật Lý Trị Liệu – Phục Hồi Chức Năng Trong Bệnh Lý Gân Bánh Chè

VẬT LÍ TRỊ LIỆU - PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TRONG BỆNH LÝ GÂN BÁNH CHÈ

 

1. Định nghĩa / Mô tả

Bệnh lý gân bánh chè là một trong những nguyên nhân gây đau mặt trước khớp gối, đặc trưng bởi cơn đau khu trú ở cực dưới của xương bánh chè. Cơn đau thường trầm trọng hơn khi khớp chịu tải và tăng lên khi gia tăng nhu cầu sử dụng nhóm cơ duỗi gối, đặc biệt trong các hoạt động tích trữ và giải phóng năng lượng tại gân bánh chè (như bật nhảy).

Bệnh lý gân bánh chè chủ yếu xảy ra ở các vận động viên tương đối trẻ (15-30 tuổi), đặc biệt là nam giới, tham gia vào các môn thể thao như bóng rổ, bóng chuyền, các môn điền kinh nhảy, quần vợt và bóng đá – những môn đòi hỏi gân bánh chè phải chịu tải lặp đi lặp lại. Tỷ lệ mắc tình trạng này ở các vận động viên bóng chuyền và bóng rổ chuyên nghiệp được ghi nhận lên tới hơn 40%. Mặc dù một số yếu tố nguy cơ nội sinh đã được xác định như giới tính, cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI), nhưng yếu tố nguy cơ quan trọng nhất dường như vẫn là cường độ tập luyện (yếu tố nguy cơ ngoại sinh).

2. Giải phẫu Lâm sàng

Cơ tứ đầu đùi kết nối với cực dưới của xương bánh chè thông qua gân cơ tứ đầu chung. Sau đó, dây chằng bánh chè (thường gọi là gân bánh chè) tiếp tục kết nối phần dưới của xương bánh chè với lồi củ chày. Lực sinh ra từ cơ tứ đầu đùi truyền qua xương bánh chè (đóng vai trò như một ròng rọc), giúp khớp gối thực hiện động tác duỗi.

Một gân khỏe mạnh chủ yếu bao gồm các sợi collagen song song xếp chặt vào nhau (chiếm 86%). Collagen trong gân chủ yếu là loại I. Các thành phần khác của chất nền gân bao gồm elastin, proteoglycan và các thành phần vô cơ. Collagen trong gân được liên kết với nhau bằng các thành phần proteoglycan (Decorin và Aggrecan), bám chặt vào các vi sợi collagen tại những vị trí đặc hiệu.

Tế bào gân là một loại nguyên bào sợi đặc hiệu của gân, chịu trách nhiệm sản xuất các phân tử collagen. Các phân tử này sau đó tập hợp lại tạo thành các vi sợi collagen. Các bó vi sợi được tổ chức để tạo thành các sợi gân lớn, với các tế bào gân thon dài xếp chặt ở giữa. Các tế bào giao tiếp với nhau qua các khe nối; khả năng truyền tín hiệu này giúp chúng phát hiện và phản ứng lại với các tải trọng cơ học.

Các mạch máu chạy song song với các sợi collagen bên trong gân cùng một số nhánh nối ngang. Dù bên trong thân gân không có sự phân bố thần kinh, nhưng nằm sát ngay gân là các đầu mút thần kinh và các cơ quan thụ cảm Golgi cũng có mặt tại vị trí điểm nối giữa gân và cơ.

3. Quá trình Bệnh lý

Mô hình bệnh lý gân mang tính liên tục với ba giai đoạn riêng biệt: Bệnh lý gân phản ứng, Gân suy yếu (không phục hồi), và Bệnh lý gân thoái hóa. Tải trọng cơ học được coi là tác nhân kích thích chính thúc đẩy tình trạng của gân tiến triển hoặc lùi lại dọc theo chuỗi liên tục này.

- Bệnh lý gân phản ứng: Là một phản ứng tăng sinh không viêm ở tế bào và chất nền, xảy ra khi gân bị quá tải (kéo hoặc nén) cấp tính. Tế bào gân tăng sinh và quá trình sản xuất protein tăng lên trong giai đoạn này. Điều này tạo ra sự thích nghi ngắn hạn và làm dày một phần của gân, cho phép gân thích ứng với lực nén hoặc giảm bớt ứng suất bằng cách tăng diện tích mặt cắt ngang. Sự thích nghi này khác với phản ứng bình thường của gân đối với tải trọng (thường diễn ra thông qua việc tăng độ cứng). Về mặt lâm sàng, bệnh lý gân phản ứng xảy ra khi có hoạt động thể chất không quen thuộc, quá tải cấp tính hoặc sau một cú va đập trực tiếp (ví dụ: ngã đập gân bánh chè xuống đất).

- Gân suy yếu (Không phục hồi): Là nỗ lực chữa lành liên tục của gân sau giai đoạn phản ứng nhưng đi kèm với sự phá vỡ chất nền nghiêm trọng hơn. Sự gia tăng số lượng tế bào trong chất nền dẫn đến tăng sản xuất protein. Lượng proteoglycan gia tăng gây ra sự tách rời các sợi collagen và làm vô tổ chức cấu trúc chất nền. Sự tăng sinh mạch máu và các nhánh thần kinh cũng có thể xuất hiện. Về mặt lâm sàng, giai đoạn này thường thấy ở những gân bị quá tải mạn tính.

- Bệnh lý gân thoái hóa: Đặc trưng bởi các vùng tế bào chết do quá trình chết theo chương trình hoặc do sự cạn kiệt tế bào gân. Có những vùng lớn chất nền bị rối loạn cấu trúc, chứa đầy các sản phẩm phân hủy chất nền, nghèo nàn collagen và mạch máu. Ở giai đoạn này, rất ít có khả năng đảo ngược được các thay đổi bệnh lý, và thường gặp chủ yếu ở người lớn tuổi.

4. Đặc điểm / Biểu hiện Lâm sàng

Bệnh lý gân bánh chè là một chẩn đoán tiềm năng phổ biến cho bệnh nhân bị đau mặt trước gối. Bệnh có hai đặc điểm lâm sàng xác định:

- Đau khu trú ở cực dưới xương bánh chè.

- Đau liên quan đến tải trọng, tăng lên khi gia tăng nhu cầu sử dụng nhóm cơ duỗi gối, đặc biệt trong các hoạt động tích trữ và giải phóng năng lượng tại gân bánh chè.

Bệnh nhân có thể than phiền bị đau khi ngồi lâu, ngồi xổm và leo cầu thang, nhưng đây thường là đặc điểm của các bệnh lý khác như hội chứng đau chè-đùi. Bệnh lý gân bánh chè hiếm khi gây đau ở trạng thái nghỉ ngơi. Cơn đau xuất hiện ngay lập tức khi gân chịu tải và thường biến mất gần như ngay lập tức khi loại bỏ tải trọng. Cơn đau có thể cải thiện khi khởi động và chịu tải lặp đi lặp lại.

Một đặc điểm quan trọng của bệnh lý gân là tính "phụ thuộc vào liều lượng": đau tăng lên khi cường độ hoặc tốc độ tác dụng lực lên gân tăng lên. Ứng dụng thực tế của đặc điểm này trong thăm khám là: cơn đau sẽ tăng lên khi bệnh nhân chuyển từ ngồi xổm nông sang ngồi xổm sâu, hoặc từ bật nhảy ở độ cao thấp sang cao hơn.

Các hoạt động làm tăng nặng triệu chứng chủ yếu là các hoạt động chịu tải, chẳng hạn như đi xuống cầu thang hoặc khi thực hiện động tác ngồi xổm trên mặt dốc xuống.

5. Quy trình Chẩn đoán

Như đã đề cập, triệu chứng đau thường phụ thuộc vào tải trọng cơ học. Sự suy giảm chức năng trong các hoạt động tích trữ năng lượng có thể được đánh giá trên lâm sàng bằng cách quan sát động tác nhảy và bật nhảy. Những cá nhân có tiền sử mắc bệnh lý gân bánh chè thường sử dụng chiến lược tiếp đất với khớp gối cứng (hạn chế gập gối để tránh đau).

Việc thăm khám toàn bộ chi dưới là cần thiết để xác định các khiếm khuyết liên quan ở vùng háng, gối và cổ chân/bàn chân. Cần đánh giá các vấn đề như teo cơ, giảm sức mạnh, bàn chân lệch trục, sự thiếu linh hoạt của cơ tứ đầu đùi và cơ gân kheo, cũng như tình trạng giảm tầm vận động gập mu cổ chân, vì chúng có liên quan mật thiết đến bệnh lý gân bánh chè.

Lưu ý: Chẩn đoán hình ảnh gân bánh chè (siêu âm, MRI) không được dùng để xác nhận cơn đau, vì các tổn thương cấu trúc quan sát được qua hình ảnh cũng có thể hiện diện ở những cá nhân hoàn toàn không có triệu chứng.

6. Chẩn đoán Phân biệt

- Viêm bao hoạt dịch dưới bánh chè

- Hội chứng cấn chạm lớp mỡ Hoffa

- Đau chè-đùi

- Tổn thương nếp gấp màng hoạt dịch (Plica)

- Hội chứng Osgood-Schlatter

- Hội chứng Sinding-Larsen-Johansson

7. Thang điểm Lượng giá

Thường sử dụng thang điểm VISA-P (Đánh giá chức năng gân bánh chè của Viện Thể thao Victoria).

8. Quản lý Y khoa

- Thuốc kháng viêm không steroid (NSAID): Việc sử dụng thuốc NSAID trong điều trị bệnh lý gân vẫn còn gây tranh cãi ở cả giai đoạn cấp tính và mạn tính. NSAID được báo cáo là cản trở quá trình chữa lành mô mềm. Mặc dù có thể làm giảm đau, nhưng chúng có tác động tiêu cực đến sự phục hồi của gân. Tuy nhiên, trong giai đoạn bệnh lý gân phản ứng, NSAID có thể mang lại lợi ích nhờ khả năng ức chế các protein gây sưng gân.

- Tiêm Corticosteroid: Corticosteroid được sử dụng để giảm đau nhưng cũng làm giảm sự tăng sinh tế bào và sản xuất protein, do đó có thể được cân nhắc trong bệnh lý gân phản ứng. Tuy nhiên, việc tiêm corticosteroid quanh gân lặp đi lặp lại đã được chứng minh là làm teo nhỏ đường kính gân sau tiêm.

- Điều trị phẫu thuật: Phẫu thuật đối với gân đau mạn tính mang lại các kết quả khác nhau, với khoảng 50–80% vận động viên có thể trở lại thể thao ở mức độ trước chấn thương. Phẫu thuật ở những người ít vận động mang lại kết quả kém hơn so với những người năng động. Phẫu thuật chỉ được coi là một lựa chọn hợp lý khi bệnh nhân đã thất bại với tất cả các can thiệp bảo tồn.

9. Quản lý Vật lý Trị liệu

Bệnh nhân nên được khuyên nghỉ ngơi có chọn lọc để gân có thời gian chữa lành thích hợp sau một thời gian bị quá tải cấp tính hoặc sau các bài tập không quen thuộc. Trọng tâm của điều trị nên hướng đến việc sớm trở lại các hoạt động. Sử dụng băng đai dưới bánh chè và băng dán thể thao có tác dụng giảm đau trong ngắn hạn.

Giảm đau:

Các bài tập co cơ tĩnh (đẳng trường) đã được đề xuất như một bài tập giúp giảm đau hiệu quả khi bệnh nhân không thể thực hiện các bài tập động (đẳng trương) do mệt mỏi hoặc do mức độ kích thích gân quá cao. Các bài tập co cơ tĩnh được chứng minh là vượt trội hơn so với các bài tập aerobic và bài tập kháng lực động trong việc giảm đau.

Phục hồi chức năng:

Vận động trị liệu là một thành phần quan trọng nhất trong việc quản lý bệnh lý gân bánh chè. Nhiều chương trình chịu tải đã được đề xuất, với các loại chính là: Chịu tải ly tâm và Chịu tải ly tâm - hướng tâm.

Bảng hướng dẫn các chương trình tập luyện phổ biến:

Chương trình	Loại bài tập	Số hiệp & Lần lặp	Tần suất	Tiến trình	Mức độ đau cho phép
Alfredson	Ly tâm	3 x 15	2 lần/ngày	Tăng tải trọng	Tải đủ lớn để đạt mức đau vừa phải
Stanish & Curwin	Ly tâm - Hướng tâm	3 x 10-20	Hàng ngày	Tăng tốc độ, sau đó tăng tải, đổi loại bài tập	Tải đủ lớn để gây đau ở hiệp thứ 3
Tập kháng lực nặng - chậm	Ly tâm - Hướng tâm	4 x 6-15	3 lần/tuần	Tăng theo mức lặp tối đa (6-15RM)	Chấp nhận được nếu không đau tệ hơn sau khi tập

Chịu tải ly tâm từng là phương pháp phục hồi chức năng chiếm ưu thế nhất. Tuy nhiên, bằng chứng mới cho thấy tất cả các chương trình chịu tải đều có lợi trong việc giảm đau và phục hồi chức năng, nhưng loại bài tập kết hợp ly tâm - hướng tâm mang lại sự hài lòng cao hơn cho bệnh nhân. Điều này có lẽ là do sự đòi hỏi khắt khe về thời gian và mức độ đau khi tập theo chương trình thuần ly tâm. Các bài tập ly tâm - hướng tâm có thể bắt đầu bằng động tác squat với trọng lượng cơ thể, nhưng việc sử dụng một mức tải trọng đáng kể là rất quan trọng. Các máy tập như máy đạp đùi hoặc máy đá đùi giúp kiểm soát tốt lượng tải. Nếu phù hợp, tập squat hoặc lunge với tạ đòn là một bước tiến triển xuất sắc.

Bảng Phác đồ phục hồi theo từng giai đoạn:

Giai đoạn	Chỉ định	Liều lượng & Tần suất
1. Chịu tải tĩnh (Đẳng trường)	Đau nhẹ đến vừa trong quá trình tập tĩnh.	5 lần x 45 giây, 2-3 lần/ngày; tăng dần lên 70% lực co tối đa tự ý nếu ngưỡng đau cho phép.
2. Chịu tải động (Đẳng trương)	Đau rất ít trong quá trình tập động.	3-4 hiệp ở mức 15RM, tăng dần lên 6RM, tập cách ngày; tải trọng đến mức mỏi cơ.
3. Chịu tải tích trữ năng lượng	Sức mạnh đủ lớn, cân bằng với chân lành và dung nạp tốt tải trọng ban đầu (đau rất ít và phục hồi trong 24h).	Tăng dần khối lượng, sau đó tăng cường độ của các bài tập tích trữ năng lượng để mô phỏng yêu cầu của thể thao.
4. Trở lại thể thao	Dung nạp tốt tiến trình tập luyện tích trữ năng lượng.	Thêm dần các bài tập đặc thù, sau đó là thi đấu khi có thể chịu được toàn bộ cường độ tập.

Các cạm bẫy phổ biến trong quản lý lâm sàng cần tránh:

- Khung thời gian phục hồi chức năng không thực tế.

- Niềm tin và kỳ vọng không chính xác về cơn đau.

- Không xác định được tình trạng nhạy cảm hóa thần kinh trung ương.

- Quá phụ thuộc vào các phương pháp điều trị thụ động (máy móc, massage).

- Không giải quyết các khiếm khuyết cơ bắp đơn lẻ.

- Không giải quyết các khiếm khuyết của toàn bộ chuỗi động lực.

- Đánh giá và điều chỉnh cơ sinh học không thỏa đáng.

 

Tập luyện tính dẻo dai thần kinh gân:

Nghiên cứu phát hiện ra rằng phục hồi chức năng truyền thống thường sử dụng tập luyện sức mạnh theo nhịp độ tự do (ví dụ: bệnh nhân tự đếm 10 lần nâng tạ mà không có nhịp điệu rõ ràng). Kiểu tập luyện này có thể dẫn đến tái phát, vì nó không giải quyết đầy đủ vấn đề kiểm soát vận động và không làm thay đổi các xung truyền từ vỏ não - tủy sống đến cơ bắp.

Tập luyện theo nhịp độ từ bên ngoài là khi bệnh nhân co cơ (hướng tâm và ly tâm) dựa trên các tín hiệu thính giác (như tiếng đập của máy đánh nhịp) hoặc tín hiệu thị giác. Tập luyện sức mạnh theo nhịp độ này đã được chứng minh là làm thay đổi cảm giác đau của gân và tối ưu hóa khả năng kiểm soát vỏ não - tủy sống. Phương pháp này (được gọi là tập luyện tính dẻo dai thần kinh gân) đã được chứng minh là đặc biệt hiệu quả đối với bệnh lý gân bánh chè.

Các hình thức trị liệu khác:

Các liệu pháp như sóng xung kích, siêu âm là một phương pháp an toàn đối với những bệnh nhân không đáp ứng với liệu pháp thông thường, và nó phải luôn được sử dụng kết hợp với vận động trị liệu. Kỹ thuật điện phân dòng galvanic dưới hướng dẫn siêu âm (USGET) cũng được ghi nhận mang lại kết quả tốt, nhưng yêu cầu bắt buộc vẫn là phải kết hợp với bài tập ly tâm.

 

10. Phục hồi trong BỆNH LÝ GÂN BÁNH CHÈ tại Tân Phú Therapy?

Tân Phú Therapy hiện có 4 cơ sở hiện đang hoạt động tại Tp.HCM, là phòng khám chuyên khoa về Y học cổ truyền và Vật lý trị liệu/Phục Hồi Chức Năng đã được Sở y tế thẩm định và cấp phép hoạt động. Phương pháp, kỹ thuật tại phòng khám thực hiện theo Quy trình và Phác đồ của Bộ y tế ban hành theo đúng quy định hiện hành- Hiện tại Tân Phú Therapy chuyên điều trị các bệnh lý về Cơ-Xương-Khớp và Cột Sống. Bệnh nhân khi đến với các cơ sở của Tân Phú Therapy sẽ được thăm khám/lượng giá chi tiết tình trạng trước khi tư vấn phác đồ điều trị, lộ trình mang tính CÁ NHÂN HÓA theo tình trạng và giai đoạn bệnh.

Kết luận: Việc tập luận kết hợp với giáo dục nhận thức bởi các nhà chuyên môn VLTL - PHCN giúp bệnh nhân không chỉ hiểu và quản lí được các khía cạnh tâm lý của cơn đau mà còn thay đổi về nhận thức các suy nghĩ ảnh hưởng đến hành vi cũng như cách họ vận động. Điều trị cổ vai gáy không đặc hiệu hiệu quả nhất khi chuyển dịch từ can thiệp cơ sinh học thuần túy sang tiếp cận đa yếu tố (tâm lý - xã hội), tập trung vào việc giáo dục thay đổi nhận thức và trao quyền cho bệnh nhân thông qua những lựa chọn vận động mà họ thực sự tin tưởng và yêu thích. Hãy bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất ngay hôm nay cùng Tân Phú Therapy nhé!

Tài liệu tham khảo

1. Aicale R, Oliviero A, Maffulli N. Management of Achilles and patellar tendinopathy: what we know, what we can do. Journal of Foot and Ankle Research. 2020 Dec;13(1):1-0.

2. Malliaras P, Cook J, Purdam C, Rio E. Patellar Tendinopathy: Clinical Diagnosis, Load Management, and Advice for Challenging Case Presentations. The Journal of orthopaedic and sports physical therapy. 2015 Sep:1-33.

3. Breda SJ, Oei EH, Zwerver J, Visser E, Waarsing E, Krestin GP, de Vos RJ. Effectiveness of progressive tendon-loading exercise therapy in patients with patellar tendinopathy: a randomised clinical trial. British journal of sports medicine. 2021 May 1;55(9):501-9.

4. Lian ØB, Engebretsen L, Bahr R. Prevalence of jumper’s knee among elite athletes from different sports a cross-sectional study. The American journal of sports medicine. 2005 Apr 1;33(4):561-7.

5.  Maciel Rabello L, Zwerver J, Stewart RE, van den Akker-Scheek I, Brink MS. Patellar tendon structure responds to load over a 7-week preseason in elite male volleyball players. Scand J Med Sci Sports. 2019;29(7):992-9.

6. Cook JL, Purdam CR. Is tendon pathology a continuum? A pathology model to explain the clinical presentation of load-induced tendinopathy. British journal of sports medicine. 2009 Jun 1;43(6):409-16.

7. Kountouris A, Cook J. Rehabilitation of Achilles and patellar tendinopathies. Best practice & research clinical rheumatology. 2007 Apr 1;21(2):295-316.

8. Visentini PJ, Khan KM, Cook JL, Kiss ZS, Harcourt PR, Wark JD, Victorian Institute of Sport Tendon Study Group. The VISA score: an index of severity of symptoms in patients with jumper's knee (patellar tendinosis). Journal of Science and Medicine in Sport. 1998 Jan 31;1(1):22-8.

9. Reinking MF. Current concepts in the treatment of patellar tendinopathy. International journal of sports physical therapy. 2016 Dec;11(6):854.

10. Naugle KM, Fillingim RB, Riley JL 3rd. A meta-analytic review of the hypoalgesic effects of exercise. J Pain. 2012 Dec;13(12):1139-50.

11.  van Rijn D, van den Akker-Scheek I, Steunebrink M, Diercks RL, Zwerver J, van der Worp H. Comparison of the Effect of 5 Different Treatment Options for Managing Patellar Tendinopathy: A Secondary Analysis. Clin J Sport Med. 2019;29(3):181-7.

12. Malliaras P, Barton CJ, Reeves ND, Langberg H. Achilles and patellar tendinopathy loading programmes. Sports medicine. 2013 Apr;43(4):267-86.

13. Rio E, Kidgell D, Moseley GL, Gaida J, Docking S, Purdam C, Cook J. Tendon neuroplastic training: changing the way we think about tendon rehabilitation: a narrative review. Br J Sports Med. 2015 Sep 25:bjsports-2015.

14. Kertzman, P., Lenza, M., Pedrinelli, A., & Ejnisman, B. (2015). Shockwave treatment for musculoskeletal diseases and bone consolidation: qualitative analysis of the literature. Revista Brasileira de Ortopedia, 50(1), 3–8.

15. Abat, F., Sánchez-Sánchez, J. L., Martín-Nogueras, A. M., Calvo-Arenillas, J. I., Yajeya, J., Méndez-Sánchez, R., … Gelber, P. E. (2016). Randomized controlled trial comparing the effectiveness of the ultrasound- guided galvanic electrolysis technique (USGET) versus conventional electro- physiotherapeutic treatment on patellar tendinopathy. Journal of Experimental Orthopaedics, 3, 34.

Bài viết được tổng hợp từ nhiều nghiên cứu tin cậy, Tân Phú Therapy xin trích dẫn từ các trang tin cậy về Vật lí trị liệu – Phục hồi chức năng như Physiopedia, tạp chí JOSPT, The Lancet, Cochrane, … các nghiên cứu có lượng kiến thức nhiều nhất được dẫn chứng để quý độc giả tìm hiểu thêm.

HỆ THỐNG PHÒNG KHÁM TÂN PHÚ THERAPY

Thông tin liên hệ :

Chi Nhánh 1: 640-642 Lũy Bán Bích, P.Tân Phú – SĐT: 028 64712642  

(Giấy phép chuyên khoa YHCT số 09204/HCM-GPHĐ và Cơ sở PHCN số 11063/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 2: 901 Tỉnh Lộ 10, P.An Lạc – SĐT: 028 62715122

(Giấy phép hoạt động số 11875/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 3: 127A Trần Thái Tông, P. Tân Sơn – SĐT: 028 22422030  

(Giấy phép hoạt động số 10355/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 4: 148 Trần Thủ Độ, P.Phú Thạnh – SĐT: 0981353968

(Giấy phép hoạt động số 09900/HCM-GPHĐ)