Vật Lý Trị Liệu – Phục Hồi Chức Năng Trong Trật Khớp Vai

VẬT LÍ TRỊ LIỆU - PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TRONG TRẬT KHỚP VAI

 

1. Giới thiệu

Trật khớp vai (gọi chính xác là trật khớp ổ chảo - cánh tay) liên quan đến sự tách rời của xương cánh tay ra khỏi ổ chảo của xương bả vai. Khớp vai vốn dĩ là một khớp không ổn định do ổ chảo nông khớp nối với một phần nhỏ của chỏm xương cánh tay hình cầu.

Loại trật khớp này chiếm 50% trong tổng số các ca trật khớp lớn, khiến nó trở thành khớp bị trật thường xuyên nhất trong cơ thể. Khớp vai có thể trật ra trước (chiếm 95% các trường hợp trật khớp vai), ra sau, xuống dưới, và trật hoàn toàn hoặc bán trật. Các mô sợi (dây chằng, bao khớp) nối các xương với nhau thường bị kéo căng hoặc rách, làm cho tình trạng trật khớp trở nên phức tạp hơn.

2. Căn nguyên

Khớp vai dễ bị trật hơn bất kỳ khớp nào khác trong cơ thể. Tình trạng trật khớp có thể trở nên tồi tệ hơn do căng cơ hoặc rách mô sợi nối các xương. Các xương chỉ có thể bị kéo lệch ra khỏi vị trí bởi một lực tác động mạnh, chẳng hạn như một cú đánh mạnh vào vai. Cử động xoay quá mức có thể khiến chỏm xương cánh tay bật ra khỏi sụn viền ổ chảo. Chấn thương do các môn thể thao va chạm/đối kháng, tai nạn giao thông và té ngã là những nguyên nhân phổ biến gây trật khớp vai.

3. Dịch tễ học

Trật khớp vai là loại trật khớp phổ biến nhất trong tất cả các ca trật khớp lớn. Khớp có thể trật ra trước, ra sau, xuống dưới hoặc ra trước-lên trên. Trật khớp vai có thể là trật ra trước hoặc ra sau. Tuy nhiên, trật khớp ra trước là loại phổ biến nhất, chiếm 95% trong tổng số các ca trật khớp vai.

Các yếu tố nguy cơ tái trật khớp:

- Đã từng bị trật khớp trước đó với tình trạng lành mô kém hoặc lỏng lẻo mô mềm.

- Bệnh nhân trẻ tuổi có tần suất tái trật khớp cao hơn nhiều do họ tham gia nhiều hoạt động cường độ cao.

- Bệnh nhân bị rách chóp xoay hoặc gãy xương ổ chảo có tỷ lệ tái trật khớp cao hơn.

4. Cơ chế Chấn thương / Quá trình Bệnh lý

Lực tác động mạnh hoặc chuyển động xoay quá mức có thể khiến chỏm xương cánh tay bật ra khỏi sụn viền ổ chảo. Chấn thương thể thao đối kháng, tai nạn giao thông và té ngã là những nguyên nhân phổ biến.

Trật khớp vai ra trước (Anterior Shoulder Dislocation - ASD) Trật khớp ra trước là dạng phổ biến nhất, nguyên nhân là do cánh tay bị đặt ở tư thế dạng và xoay ngoài quá mức. Ở tư thế này, phức hợp dây chằng ổ chảo - cánh tay dưới đóng vai trò là chướng ngại vật chính ngăn chặn sự tịnh tiến ra trước của khớp ổ chảo - cánh tay. Do thiếu sự hỗ trợ của dây chằng và sự ổn định động, khớp ổ chảo - cánh tay dễ bị trật nhất ở tư thế dạng 90° và xoay ngoài 90°.

Các biến chứng và chấn thương đi kèm bao gồm:

- Mất vững khớp vai do tổn thương dây chằng ổ chảo - cánh tay dưới.

- Khuyết xương Hill-Sachs.

- Tổn thương Bankart hoặc các chấn thương sụn viền phía trước khác.

- Tổn thương động mạch nách hoặc đám rối thần kinh cánh tay.

Trật khớp vai ra sau (Posterior Shoulder Dislocation - PSD) Trật khớp ra sau ít phổ biến hơn, chiếm khoảng 3% các ca trật khớp vai. Thông thường, chỏm xương cánh tay bị đẩy mạnh ra phía sau khi đang ở tư thế xoay trong và cánh tay đang dạng. Các nguyên nhân bao gồm: Co giật (nguyên nhân phổ biến nhất ở người lớn, thường bị cả hai bên); điện giật; chấn thương giao thông.

5. Biểu hiện Lâm sàng

Trật khớp ra trước: (Chỏm xương cánh tay nằm ở phía trước, trong và hơi thấp hơn so với vị trí bình thường và hố ổ chảo). Sau một chấn thương trật khớp ổ chảo - cánh tay ra trước cấp tính:
- Cánh tay được giữ ở tư thế dạng và xoay ngoài.

- Mất đường viền bình thường của cơ delta, mỏm cùng vai nhô rõ ra phía sau và phía ngoài (dấu hiệu gù vai).

- Có thể sờ thấy chỏm xương cánh tay ở phía trước.

- Tất cả các chuyển động đều bị hạn chế và gây đau dữ dội.

- Có thể sờ thấy một khối gồ lên bên dưới mỏm quạ và hướng về phía nách.

- Có khả năng tổn thương hệ thống cơ chóp xoay và xương.

- Chấn thương mạch máu có thể là kết quả của lực kéo căng lên các mạch máu nách, dẫn đến giảm huyết áp mạch đập hoặc tay bị lạnh thoáng qua.

- Chấn thương thần kinh ngoại biên thường gặp do đám rối thần kinh cánh tay bị kéo căng (đặc biệt là thần kinh nách).

Trật khớp ra sau: Trong trật khớp ổ chảo - cánh tay ra sau cấp tính:

- Cánh tay ở tư thế dạng và xoay trong.

- Có thể mất hoặc không mất đường viền của cơ delta.

- Có thể nhận thấy sự nhô lên ở phía sau của chỏm xương cánh tay.

- Có thể bị rách cơ dưới vai (yếu hoặc không thể xoay trong).

- Biến chứng thần kinh mạch máu là hiếm gặp, nhưng mất vững khớp vai ra sau có thể là kết quả của các chấn thương sụn viền và bao khớp đi kèm.

Trật khớp ra sau rất khó để nắn chỉnh (vào lại khớp), các nỗ lực nắn chỉnh kín cần được thực hiện thông qua hội chẩn với bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình điều trị. Nếu thời gian trật khớp đã ≥ 3 tuần (thường gặp ở bệnh nhân lớn tuổi ốm yếu) hoặc nếu có khuyết xương Hill-Sachs đảo ngược liên quan đến >20% diện tích mặt khớp, thì nắn chỉnh kín bị chống chỉ định.

6. Các Quy trình Chẩn đoán

Chụp X-quang thường là đủ để đưa ra chẩn đoán trật khớp vai. Tuy nhiên, chụp Cắt lớp vi tính (CT) và Cộng hưởng từ (MRI) thường được yêu cầu để đánh giá sự hiện diện của các vết gãy nhỏ ở viền ổ chảo hoặc các chấn thương dây chằng/gân tương ứng.

7. Thang điểm Lượng giá

- Bảng câu hỏi Khuyết tật của Cánh tay, Vai và Bàn tay (DASH).

- Bảng câu hỏi QuickDASH.

- Chỉ số Đau và Khuyết tật Vai (SPADI).

- Thang điểm Đánh giá Đau bằng Số (NPRS).

8. Quản lý / Can thiệp

Trật khớp vai cần được nắn chỉnh (đưa khớp vào lại vị trí) ngay lập tức. Quy trình này thường được thực hiện tại Khoa Cấp cứu sau khi đã gây an thần và dùng thuốc giảm đau thích hợp. Có một số kỹ thuật có thể được sử dụng để nắn khớp vai.

Trật khớp ra trước (ASD): ASD thường được điều trị bằng nắn chỉnh kín và một khoảng thời gian bất động (ví dụ: 6 tuần), cho phép bao khớp lành lại đầy đủ. Để việc chữa lành thành công và phục hồi lại chức năng bình thường, bệnh nhân cần một liệu trình vật lý trị liệu bài bản nhằm giảm tình trạng teo cơ và duy trì khả năng vận động. Trong thời gian bất động, các bài tập gồng cơ tĩnh (đẳng trường) cho hệ cơ vai là vô cùng quan trọng. Phẫu thuật khâu phục hồi có thể được yêu cầu để điều trị các biến chứng của trật khớp và các chấn thương đi kèm.

Sau trật khớp ASD do chấn thương, có sự khác biệt lớn về thời gian bất động hậu phẫu và thời điểm áp dụng từng loại bài tập. Có một phác đồ 3 giai đoạn được đề xuất như sau:

Giai đoạn 1 - Bất động (Lên đến 6 tuần): Mục tiêu là duy trì sự ổn định phía trước - dưới.

- Theo truyền thống, khớp vai được bất động ở tư thế xoay trong, nhưng các nghiên cứu mới cho thấy việc bất động ở tư thế xoay ngoài 10 độ có thể mang lại lợi ích hơn vì nó làm tăng lực tiếp xúc giữa sụn viền và ổ chảo, giúp giảm tỷ lệ tái trật khớp.

- Hiện chưa có sự đồng thuận về thời gian đeo nẹp treo tay (sling). Khoảng thời gian đeo nẹp điển hình là 3-6 tuần nếu bệnh nhân dưới 40 tuổi, và 1-2 tuần nếu trên 40 tuổi.

- Trong thời gian bất động, trọng tâm là các bài tập tầm vận động chủ động (AROM) cho khuỷu tay, cổ tay, bàn tay và giảm đau. Các bài tập đẳng trường có thể được kết hợp cho hệ cơ chóp xoay và cơ nhị đầu. Có thể áp dụng các bài tập Codman (quả lắc); Tầm vận động chủ động có trợ giúp (AAROM) cho chuyển động xoay ngoài (0-30º) và gập đưa tay ra trước (0-90º).

Giai đoạn 2 (Từ tuần 6 - 12): Mục tiêu là khôi phục tầm vận động đầy đủ, đặc biệt là vận động xoay ngoài.

- Sử dụng AAROM để đạt được toàn bộ tầm vận động khi việc kéo giãn được phép; kéo giãn thụ động bao khớp phía sau thông qua các kỹ thuật di động khớp hoặc tự kéo giãn.

- Không nên bắt đầu bất kỳ bài tập tăng cường sức mạnh hoặc bài tập lặp đi lặp lại nào cho đến khi đạt được toàn bộ tầm vận động.

Giai đoạn 3 (Từ tuần 12 - 24): Mục tiêu là trở lại thành công với các môn thể thao hoặc các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.

- Bắt đầu các bài tập tăng cường sức mạnh, các bài tập này phải dựa trên những khiếm khuyết cụ thể của bệnh nhân.

- Thông thường, bắt đầu tập sức mạnh trong biên độ không đau với các bài tập nhằm mục đích ổn định khớp.

- Một tiến trình khả thi có thể bắt đầu bằng việc tập trung vào hệ thống cơ chóp xoay và các cơ ổn định xương bả vai (bao gồm cơ thang, cơ răng trước, cơ nâng vai và cơ trám). Sau đó, tiến tới các nhóm cơ lớn hơn như cơ delta, cơ lưng rộng và cơ ngực.

- Bắt đầu tập trung vào các bài tập chức năng, bao gồm rèn luyện cảm nhận bản thể, điều chỉnh để thúc đẩy các hoạt động và sự tái hòa nhập xã hội của bệnh nhân.

 

Trật khớp ra sau: Quá trình quản lý trật khớp ra sau tuân theo tiến trình tương tự như phác đồ trật khớp ra trước, ngoại trừ các hướng dẫn sau:

- Chống chỉ định đẩy khớp trượt ra sau (Posterior glide).

- Tránh kết hợp gập vai với khép và xoay trong.

- Thời gian bất động: 3-6 tuần nếu dưới 40 tuổi và 2-3 tuần nếu trên 40 tuổi.

- Tập trung tăng cường sức mạnh chủ yếu vào hệ cơ phía sau như: cơ dưới gai, cơ tròn bé và phần sau cơ delta.

9. Chẩn đoán Phân biệt

- Gãy xương (xương đòn, ổ chảo, chỏm xương cánh tay, củ lớn và đầu trên xương cánh tay).

- Viêm khớp dạng thấp.

- Chấn thương chóp xoay.

- Trật khớp cùng vai - đòn.

- Bệnh lý sụn viền.

- Bán trật khớp vai.

- Liệt thần kinh nách / Liệt thần kinh trên vai.

10. Phục hồi SAU TRẬT KHỚP VAI tại Tân Phú Therapy?

Tân Phú Therapy hiện có 4 cơ sở hiện đang hoạt động tại Tp.HCM, là phòng khám chuyên khoa về Y học cổ truyền và Vật lý trị liệu/Phục Hồi Chức Năng đã được Sở y tế thẩm định và cấp phép hoạt động. Phương pháp, kỹ thuật tại phòng khám thực hiện theo Quy trình và Phác đồ của Bộ y tế ban hành theo đúng quy định hiện hành- Hiện tại Tân Phú Therapy chuyên điều trị các bệnh lý về Cơ-Xương-Khớp và Cột Sống. Bệnh nhân khi đến với các cơ sở của Tân Phú Therapy sẽ được thăm khám/lượng giá chi tiết tình trạng trước khi tư vấn phác đồ điều trị, lộ trình mang tính CÁ NHÂN HÓA theo tình trạng và giai đoạn bệnh.

Kết luận: Việc tập luận kết hợp với giáo dục nhận thức bởi các nhà chuyên môn VLTL - PHCN giúp bệnh nhân không chỉ hiểu và quản lí được các khía cạnh tâm lý của cơn đau mà còn thay đổi về nhận thức các suy nghĩ ảnh hưởng đến hành vi cũng như cách họ vận động. Điều trị cổ vai gáy không đặc hiệu hiệu quả nhất khi chuyển dịch từ can thiệp cơ sinh học thuần túy sang tiếp cận đa yếu tố (tâm lý - xã hội), tập trung vào việc giáo dục thay đổi nhận thức và trao quyền cho bệnh nhân thông qua những lựa chọn vận động mà họ thực sự tin tưởng và yêu thích. Hãy bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhất ngay hôm nay cùng Tân Phú Therapy nhé!

Tài liệu tham khảo

- Abrams R, Akbarnia H. Shoulder dislocations overview. InStatPearls [Internet] 2021 Aug 13. StatPearls Publishing.Available:https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459125/ (accessed 8.1.2023)

-  Radiopedia Shoulder Dislocation Available:https://radiopaedia.org/articles/shoulder-dislocation (accessed 8.1.2023)

-  Abrams R, Akbarnia H. Shoulder dislocations overview. InStatPearls [Internet] 2022 Aug 8. StatPearls Publishing.

-  Abrams R, Akbarnia H. Shoulder dislocations overview. InStatPearls [Internet] 2022 Aug 8. StatPearls Publishing.

-  Boone JL, Arciero RA. First-time anterior shoulder dislocations: has the standard changed? Br J Sports Med. 2010;44:355-360.

-  Radiopedia Anterior Shoulder Dislocation Available:https://radiopaedia.org/articles/anterior-shoulder-dislocation?lang=gb (accessed 8.1.2023)

- Panagopoulos A, Papagiannis S, Koutas K, Kokkalis ZT. Bilateral locked posterior fracture-dislocation of the shoulder after epileptic seizures secondary to cavernous hemangioma: A case report and literature review. The American Journal of Case Reports. 2023;24:e940141-1. [1]

- Radiopedia Posterior Shoulder Dislocation Available:https://radiopaedia.org/articles/posterior-shoulder-dislocation?lang=gb (accessed 8.1.2023)

- Wang RY, Arciero RA, and Mazzocca AD. The recognition and treatment of first-time shoulder dislocation in active individuals. JOSPT. 2009;39(2):118-123

- Coyle M, Jaggi A, Weatherburn L, DanielI H, Chester R. Post-operative rehabilitation following traumatic anterior shoulder dislocation: A systematic scoping review. Shoulder & Elbow. 2022 Mar 31:17585732221089636.Available:https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/17585732221089636 (accessed 8.1.2023)

-  Miller BS, Sonnabend DH, Hatrick C, O'Leary S, Goldberg J, Harper W, et al. Should acute anterior dislocations of the shoulder be immobilized in external rotation? A cadaveric study. J Shoulder Elbow Surg. 2004; 13: 589-592

- Itoi E, Hatakeyama Y, Sato T, Kido T, Minagawa H, Yamamoto N, Wakabayashi I, et al. Immobilization in external rotation after shoulder dislocation reduces the risk of recurrence. A randomized controlled trial. J Bone Joint Surg Am. 2007; 89:2124-2131

-  Scheibel M, Kuke A, Nikulka C, Magosch P, Ziesler O, and Schroeder J. How long should acute anterior dislocations of the shoulder be immobilized in external rotation? Am J Sports Med. 2009; 37:1309-1316.

Bài viết được tổng hợp từ nhiều nghiên cứu tin cậy, Tân Phú Therapy xin trích dẫn từ các trang tin cậy về Vật lí trị liệu – Phục hồi chức năng như Physiopedia, tạp chí JOSPT, The Lancet, Cochrane, … các nghiên cứu có lượng kiến thức nhiều nhất được dẫn chứng để quý độc giả tìm hiểu thêm.

HỆ THỐNG PHÒNG KHÁM TÂN PHÚ THERAPY

Thông tin liên hệ :

Chi Nhánh 1: 640-642 Lũy Bán Bích, P.Tân Phú – SĐT: 028 64712642  

(Giấy phép chuyên khoa YHCT số 09204/HCM-GPHĐ và Cơ sở PHCN số 11063/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 2: 901 Tỉnh Lộ 10, P.An Lạc – SĐT: 028 62715122

(Giấy phép hoạt động số 11875/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 3: 127A Trần Thái Tông, P. Tân Sơn – SĐT: 028 22422030  

(Giấy phép hoạt động số 10355/HCM-GPHĐ)

Chi Nhánh 4: 148 Trần Thủ Độ, P.Phú Thạnh – SĐT: 0981353968

(Giấy phép hoạt động số 09900/HCM-GPHĐ)